ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ભારતના વિદેશી વિનિમય બજારને Managed Floating Exchange Rate System હેઠળ સંચાલિત કરે છે, જેમાં રૂપિયાનું મૂલ્ય મુખ્યત્વે બજારની માંગ અને પુરવઠા પર આધારિત હોય છે. જોકે, જ્યારે બજારમાં અચાનક અસ્થિરતા, અટકળબાજી અથવા અતિશય ચઢાવ-ઉતાર જોવા મળે છે, ત્યારે RBI હસ્તક્ષેપ કરીને સ્થિતિને નિયંત્રિત કરે છે. મહત્વની વાત એ છે કે RBI કોઈ ચોક્કસ વિનિમય દરને લક્ષ્ય બનાવતું નથી, પરંતુ તેનું મુખ્ય ધ્યેય નાણાકીય સ્થિરતા જાળવવું અને અર્થતંત્રને અચાનક ઝટકાથી બચાવવું છે.
RBIના વિદેશી વિનિમય બજારમાં હસ્તક્ષેપ પાછળ અનેક વ્યૂહાત્મક હેતુઓ રહેલા છે. રૂપિયામાં અચાનક અને અતિશય વધઘટને રોકવી, દેશની વિદેશી વિનિમય અનામતનું સંતુલિત સંચાલન કરવું, આયાત અને નિકાસ પર પડતી નકારાત્મક અસર ઘટાડવી, તેમજ દેશી અને વિદેશી રોકાણકારોમાં વિશ્વાસ જાળવવો—આ બધા હસ્તક્ષેપના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો છે. RBI માટે કરન્સી મજબૂત કે નબળી હોવી એટલી મહત્વની નથી જેટલી બજારમાં સ્થિરતા અને અનુમાનযোগ্যતા હોવી જરૂરી છે.
હસ્તક્ષેપની પ્રક્રિયામાં RBI સીધા અથવા જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો મારફતે બજારમાં પ્રવેશ કરે છે. જ્યારે રૂપિયો ઝડપથી નબળો પડે છે, ત્યારે RBI ડોલર વેચે છે જેથી રૂપિયાને ટેકો મળે. તેના વિરુદ્ધમાં, જ્યારે રૂપિયો અતિશય મજબૂત બનવા લાગે છે અને નિકાસકારોને નુકસાન થવાની શક્યતા હોય છે, ત્યારે RBI ડોલર ખરીદે છે. આ સિવાય RBI ફોરવર્ડ માર્કેટમાં ભવિષ્યના કરારો દ્વારા બજારની અપેક્ષાઓને દિશા આપે છે અને ફોરેક્સ સ્વેપ્સનો ઉપયોગ કરીને લિક્વિડિટી વધારવા કે ઘટાડવા જેવા પગલાં લે છે. ઓફશોર NDF માર્કેટમાં હસ્તક્ષેપ અને બેંકોને નીતિગત માર્ગદર્શન આપવું પણ આ વ્યૂહરચનાનો જ ભાગ છે.
નાણાકીય ભાષામાં RBIની આ કામગીરીને “Leaning Against the Wind” કહેવાય છે, એટલે કે બજારની દિશાને સંપૂર્ણ રીતે રોક્યા વગર તેની અતિશય ગતિને નિયંત્રિત કરવી. આ અભિગમથી બજારમાં ગભરાટ ઓછો રહે છે અને કરન્સી મૂવમેન્ટ વધુ સ્વાભાવિક રીતે આગળ વધે છે.
ડિસેમ્બર 2025 સુધીની સ્થિતિ પર નજર કરીએ તો USD/INR વિનિમય દર આશરે ₹89.7 થી ₹89.8 આસપાસ જોવા મળી રહ્યો છે, જ્યારે ભારતની વિદેશી વિનિમય અનામત લગભગ $693 અબજ સુધી પહોંચી છે. તાજેતરમાં RBIએ ડોલર વેચીને રૂપિયાના અતિશય અવમૂલ્યનને અટકાવ્યું છે, પરંતુ નિયંત્રિત અને ધીમા ઘટાડાને સ્વીકાર્યો છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે RBI રૂપિયાને જોરપૂર્વક મજબૂત કે નબળું બનાવવાની નીતિ અપનાવતું નથી, પરંતુ સંતુલન અને સ્થિરતા પર જ ભાર મૂકે છે.
અંતે કહી શકાય કે RBIનું વિદેશી વિનિમય બજારમાં હસ્તક્ષેપ ભારતની આર્થિક સુરક્ષાનું એક મજબૂત સાધન છે. તે કરન્સી માર્કેટને સ્થિર રાખવા ઉપરાંત આયાત-નિકાસ, મહેસૂલી દર, રોકાણકાર વિશ્વાસ અને સમગ્ર અર્થતંત્ર પર સકારાત્મક અસર કરે છે. વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે પણ ભારતને સંતુલિત રાખવામાં આ સંયમિત અને વ્યૂહાત્મક અભિગમ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
Secretary — InGlobal Business Foundation (IBF)
Director — ReNis Agro International LLP, Ahmedabad, India
Subscribe Deshwale on YouTube
