યુક્રેન યુદ્ધ પછી રશિયા માટે પશ્ચિમી બજારો બંધ થઈ ગયા. પરિણામે, રશિયાએ તેલનો મોટો ભાગ ભારત અને ચીનને નફાની તુલનામાં ઘણાં ઓછા ભાવે વેચવાનું શરૂ કર્યું. ભારત માટે આ સોદો ફાયદાકારક સાબિત થયો. પરંતુ જો ભારત અચાનક રશિયન તેલ લેવાનું બંધ કરી દે તો? વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર દેશ આ નિર્ણયથી આર્થિક, રાજકીય અને વૈશ્વિક સ્તરે હલચલ મચાવશે. 2024માં રશિયાએ ભારતના 4.7 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ (bpd)ના આયાતમાં 36% હિસ્સો ધરાવ્યો. આ પગલું ભૌગોલિક રાજનીતિ અને ઘટતા ડિસ્કાઉન્ટથી પ્રેરિત હોઈ શકે. ચાલો, આની વિગતવાર અસરો જાણીએ.
રશિયન તેલની આકર્ષક કિંમત
2022ના રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પછી રશિયાએ સસ્તું તેલ વેચવાનું શરૂ કર્યું. પશ્ચિમના પ્રતિબંધોને કારણે રશિયન યુરલ્સ ક્રૂડ બ્રેન્ટ ક્રૂડ કરતાં $10-15 પ્રતિ બેરલ સસ્તું મળે છે. 2024માં ભારતે 1.79 મિલિયન bpd રશિયન તેલ ખરીદ્યું, જેનાથી $5.1 બિલિયનની બચત થઈ. રશિયા ભારતનો ટોચનો સપ્લાયર બન્યો, જે ઇરાક (20%) અને સાઉદી અરેબિયા (16%)ને પાછળ છોડી દીધો.
આર્થિક પડકારો
રશિયન તેલ બંધ થાય તો ભારતે મધ્ય પૂર્વના દેશો જેવા કે સાઉદી અરેબિયા, ઇરાક કે યુએઈ તરફ વળવું પડશે. આ દેશોનું તેલ 20-30% મોંઘું છે. આયાત ખર્ચમાં $10-15 બિલિયનનો વધારો થઈ શકે. પેટ્રોલ, ડીઝલના ભાવ 10-15% વધી શકે, જેનાથી ટ્રાન્સપોર્ટ અને ઉત્પાદન ખર્ચ વધશે. ફુગાવો 2-3% વધવાની શક્યતા છે. વિદેશી હૂંડિયામણનો ખર્ચ વધવાથી રૂપિયો 5-7% નબળો પડી શકે.
રિફાઇનરીઓ પર અસર
ભારતની રિફાઇનરીઓ, જેમ કે ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC) અને ભારત પેટ્રોલિયમ (BPCL), રશિયન યુરલ્સ ક્રૂડ માટે ડિઝાઇન કરાયેલી છે. નવા તેલ ગ્રેડ, જેમ કે અબુ ધાબીનું મુર્બન, પર સ્વિચ કરવાથી ઉત્પાદન ખર્ચ 10-15% વધશે. રિફાઇનરીઓને ગોઠવણ માટે $500 મિલિયન અને 6-12 મહિનાનો સમય જોઈશે. આ દરમિયાન પેટ્રોલ, ડીઝલનું ઉત્પાદન 5-10% ઘટી શકે, જે બજારમાં અછત લાવી શકે.
રાજકીય પરિણામો
ભારત અને રશિયા વચ્ચે ઐતિહાસિક મજબૂત સંબંધો છે. રશિયા હથિયારો (30% આયાત) અને ઊર્જાનો મોટો સપ્લાયર છે. તેલ ખરીદી બંધ કરવાથી સંબંધોમાં તણાવ આવી શકે. રશિયા S-400 મિસાઇલ સોદા કે BRICS સહયોગ પર દબાણ વધારી શકે. અમેરિકાના દબાણે આ નિર્ણયને પ્રેરણા આપી હોવાનું મનાય છે. 14 જુલાઈ 2025ના 100% ટેરિફની ધમકીએ ભારતને આ પગલું ભરવા મજબૂર કર્યું.
વૈશ્વિક બજારની અસર
રશિયન તેલનો 1.79 મિલિયન bpd પુરવઠો બંધ થતાં વૈશ્વિક ક્રૂડ ભાવ 10-15% વધી શકે, $90-100 પ્રતિ બેરલ સુધી. રશિયા ચીન (1.5 મિલિયન bpd ખરીદનાર) કે ટર્કીને વધુ તેલ વેચી શકે. OPEC ઉત્પાદન ન વધારે તો ભાવ આસમાને જશે. ભારતને નવા સપ્લાયર્સ સાથે સ્પર્ધા કરવી પડશે, જે ખર્ચ વધારશે.
નવીનીકરણીય ઊર્જા તરફ વળાંક
આ સંકટ ભારતને નવીનીકરણીય ઊર્જા તરફ ધકેલશે. 2030 સુધી 50% નવીનીકરણીય ઊર્જાનું લક્ષ્ય છે. સૌર ઊર્જા (2024માં 100 GW) અને પવન ઊર્જા (50 GW) પર રોકાણ વધશે. હાઇડ્રોજન ઊર્જા માટે $2 બિલિયનનું રોકાણ ઝડપી બનશે. પરંતુ, 80% તેલ નિર્ભરતા 5-7 વર્ષમાં ઘટાડવી મુશ્કેલ છે. ટૂંકા ગાળામાં ઊર્જા સંકટ ટાળવું પડકારજનક રહેશે.
ખાનગી રિફાઇનરીઓની ભૂમિકા
રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને નાયરા એનર્જી જેવી ખાનગી કંપનીઓ 2024માં 40% રશિયન તેલ ખરીદે છે. સરકારી રિફાઇનરીઓ (IOC, BPCL, HPCL, MRPL)એ જુલાઈ 2025થી નવા સોદા બંધ કર્યા, પરંતુ ખાનગી કંપનીઓ ચાલુ રાખી શકે. આનાથી સરકારી-ખાનગી રિફાઇનરીઓમાં ખર્ચનો તફાવત વધશે, જે બજારમાં અસમાનતા લાવશે.
ભારતના વિકલ્પો
ભારત નાઇજીરિયા, અંગોલા અને યુએસથી તેલ આયાત વધારી શકે. 2024માં યુએસથી 7% આયાત થઈ, જે 10-12% થઈ શકે. મધ્ય પૂર્વના દેશો સાથે લાંબા ગાળાના સોદા શક્ય છે. રૂપિયામાં વેપારની ચર્ચા, જે 2023માં નિષ્ફળ રહી, ફરી શરૂ થઈ શકે. રશિયા સાથે રાજદ્વારી વાતચીતથી સંબંધો જાળવી શકાય.
નિર્ણયનું કારણ
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના સલાહકારે ઓગસ્ટ 2025માં ભારત પર યુક્રેન યુદ્ધને ભંડોળ આપવાનો આરોપ લગાવ્યો. 100% ટેરિફની ધમકીથી ભારતીય નિકાસ, ખાસ કરીને કાપડ અને હીરાને $2 બિલિયનનું નુકસાન થઈ શકે. આ દબાણે સરકારી રિફાઇનરીઓને રશિયન તેલ બંધ કરવા દબાણ કર્યું.
ભવિષ્યની શક્યતાઓ
ભારતે ઊર્જા વૈવિધ્યકરણ પર ધ્યાન આપવું પડશે. નવીનીકરણીય ઊર્જા અને નવા સપ્લાયર્સ શોધવા જરૂરી છે. રશિયા સાથે સંબંધો જાળવીને અમેરિકાના દબાણનો સામનો કરવો પડશે. આ નિર્ણય ભારતની ઊર્જા નીતિ અને વૈશ્વિક સ્થિતિને નવો આકાર આપશે.
રશિયન તેલ ભારત માટે કેમ છે સસ્તું?
- રશિયાએ યુરોપિયન રોકાણ અને પ્રતિબંધ પછી ભારત-ચીન તરફ વળ્યું
- તાત્કાલિક નફાની જગ્યાે લાંબા ગાળાની પાર્સીદારી પસંદ કરી
- રશિયન યૂરલ્સ ક્રૂડ ઑઇલ, બ્રેન્ટ કરતાં $15-20 સસ્તું છે
- ડોલરમાં નહિ પણ રૂપિયા અને યૂઆનમાં વ્યવહાર થતો હોવાથી ખર્ચ ઘટે છે
