By: Hiren Gandhi
તાજેતરમાં Donald Trump દ્વારા અમેરિકામાં નવી તેલ શુદ્ધિકરણ એકમ સ્થાપવાની સંભાવના અંગે આપેલું નિવેદન, જેમાં Reliance Industries દ્વારા સંભવિત મૂડીરોકાણની ચર્ચા કરવામાં આવી છે, વૈશ્વિક સ્તરે વિશેષ ધ્યાન આકર્ષી રહ્યું છે. જો આ પ્રકારનું આયોજન હકીકતમાં સાકાર થાય, તો તે માત્ર એક વ્યાપારી રોકાણ પૂરતું સીમિત નહીં રહે, પરંતુ વિશ્વના ઊર્જા બજારમાં એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન તરીકે પણ જોવા મળશે. ભારત માટે આવા સહકારથી વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક સ્થિતિમાન મજબૂત કરવાની દિશામાં લાંબા ગાળાના અનેક લાભો પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
ભારત વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ઊર્જા ઉપભોક્તા દેશોમાંનું એક છે. દેશને તેની કુલ કાચા તેલની જરૂરિયાતમાંથી અંદાજે 85 ટકા આયાત દ્વારા પૂરી કરવી પડે છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લેતાં વિશ્વસનીય અને વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી કાચું તેલ ઉપલબ્ધ રહે તે ભારત માટે ઊર્જા નીતિનું મહત્વપૂર્ણ લક્ષ્ય રહ્યું છે. ભારત અને અમેરિકાની વચ્ચે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં મજબૂત સહકાર વિકસે તો ભારત પોતાના કાચા તેલના પુરવઠાને વધુ વૈવિધ્યપૂર્ણ બનાવી શકે છે અને કોઈ એક વિસ્તાર પર અતિ નિર્ભરતા ઘટાડવામાં સફળ બની શકે છે.
હાલમાં ભારતના મોટા ભાગના કાચા તેલની આયાત મધ્ય પૂર્વના દેશો જેમ કે Saudi Arabia, Iraq, United Arab Emirates અને Kuwaitમાંથી થાય છે. આ દેશો ભારત માટે લાંબા સમયથી વિશ્વસનીય ઊર્જા ભાગીદાર રહ્યા છે. તેમ છતાં આ વિસ્તારમાં ક્યારેક ઊભા થતા ભૂ-રાજકીય તણાવના કારણે વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અનિશ્ચિતતા સર્જાય છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં ભારત માટે ઊર્જા આયાતના સ્ત્રોતોમાં સંતુલન જાળવવું અત્યંત જરૂરી બની જાય છે. અમેરિકાની સાથે ઊર્જા સહકાર વધારવાથી ભારત પોતાની આયાત રચનાને વધુ સંતુલિત બનાવી શકે છે અને ઊર્જા સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.
અમેરિકા હાલમાં વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ કાચા તેલ ઉત્પાદક દેશોમાંનું એક બની ગયું છે, ખાસ કરીને શેલ ઊર્જા ક્ષેત્રોના વિકાસને કારણે. પશ્ચિમ ટેક્સાસ આંતરમાધ્યમ (WTI), પર્મિયન ક્ષેત્રનું કાચું તેલ, ઈગલ ફોર્ડ ક્ષેત્રનું કાચું તેલ તેમજ મેક્સિકોની ખાડીમાંથી મળતું મર્સ પ્રકારનું કાચું તેલ જેવા વિવિધ પ્રકારો વૈશ્વિક તેલ બજારમાં મહત્વ ધરાવે છે. ભારતીય તેલ શુદ્ધિકરણ સંસ્થાઓ તકનીકી દૃષ્ટિએ અત્યંત અદ્યતન છે અને વિવિધ પ્રકારના કાચા તેલને અસરકારક રીતે શુદ્ધ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ લવચીકતા ભારતીય કંપનીઓને હળવા અમેરિકન કાચા તેલ અને ભારે મધ્ય પૂર્વના કાચા તેલનું સંયોજન કરીને વધુ લાભદાયી શુદ્ધિકરણ માર્જિન મેળવવામાં મદદરૂપ બને છે.
જો Reliance Industries જેવી ભારતીય કંપની અમેરિકામાં તેલ શુદ્ધિકરણ એકમ સ્થાપવાના આયોજનમાં રોકાણ કરે, તો તે વૈશ્વિક ઊર્જા વેપારમાં એક નવો અધ્યાય શરૂ કરી શકે છે. આવી સંસ્થા ભારતીય કંપનીઓને સીધો અમેરિકન ઈંધણ બજારમાં પ્રવેશ આપશે. સાથે સાથે વૈશ્વિક પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની પુરવઠા સાંકળમાં ભારતની હાજરી વધુ મજબૂત બનશે. આ પગલું ભારતીય ઊર્જા કંપનીઓને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ સક્રિય બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
ભારત પાસે પહેલેથી જ મજબૂત તેલ શુદ્ધિકરણ ક્ષમતા છે. ગુજરાતમાં આવેલ જામનગરનું તેલ શુદ્ધિકરણ સંકુલ, જે Reliance Industries દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું છે, વિશ્વનું સૌથી મોટું તેલ શુદ્ધિકરણ સંકુલ તરીકે ઓળખાય છે. ભારતીય કંપનીઓએ તેલ શુદ્ધિકરણ, પેટ્રોરસાયણિક ઉદ્યોગો અને ઊર્જા વેપાર ક્ષેત્રોમાં વૈશ્વિક સ્તરે નોંધપાત્ર કુશળતા વિકસાવી છે. આ ક્ષમતાઓને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિસ્તૃત કરવાથી ભારત માત્ર ઊર્જાનો મોટો ઉપભોક્તા દેશ તરીકે નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા વેપારમાં પ્રભાવશાળી ભાગીદાર તરીકે ઉભરી શકે છે.
આવા સહકારનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું ભૂ-રાજકીય સમન્વય પણ છે. ઊર્જા ભાગીદારી ઘણી વખત દેશો વચ્ચેના વ્યાપક આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધોને મજબૂત બનાવે છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વધતો ઊર્જા સહકાર ટેકનોલોજી વિકાસ, મૂડીરોકાણ, પેટ્રોરસાયણિક ઉદ્યોગો અને પુરવઠા સાંકળની સુરક્ષા જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધારવામાં સહાયક બની શકે છે.
આજના ઝડપી બદલાતા વૈશ્વિક આર્થિક પરિસ્થિતિમાં જે દેશો ઊર્જા પુરવઠા અને પુરવઠા સાંકળ પર પ્રભાવ ધરાવે છે તેઓને વ્યૂહાત્મક લાભ પ્રાપ્ત થાય છે. પોતાના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારોને મજબૂત બનાવતા અને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક હાજરી વિસ્તૃત કરતા ભારત વૈશ્વિક ઊર્જા વ્યવસ્થામાં પોતાની સ્થિતિ વધુ સશક્ત બનાવી શકે છે.
અંતમાં એવું કહી શકાય કે અમેરિકામાં ભારતીય કંપનીના સહભાગથી સ્થાપિત થતું તેલ શુદ્ધિકરણ એકમ ભારત માટે અનેક રીતે લાભદાયી સાબિત થઈ શકે છે. તે ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય લાવશે, ભારતીય કંપનીઓને વૈશ્વિક બજારમાં વધુ પ્રવેશ અપાવશે, ભારત–અમેરિકા સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવશે અને વૈશ્વિક ઊર્જા વેપારમાં ભારતને વધુ શક્તિશાળી ખેલાડી તરીકે સ્થાપિત કરશે. આવા વિકાસો દર્શાવે છે કે મોટા અર્થતંત્રો વચ્ચેનો આર્થિક સહકાર બંને પક્ષો માટે લાભદાયી તકો ઊભી કરી શકે છે અને સાથે સાથે વૈશ્વિક ઊર્જા સ્થિરતાને પણ મજબૂત બનાવી શકે છે.
Secretary — InGlobal Business Foundation (IBF)
Director — ReNis Agro International LLP, Ahmedabad, India
Subscribe Deshwale on YouTube
