By: Hiren Gandhi
વિશ્વની રાજનીતિમાં તેલ માત્ર ઊર્જાનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ એક શક્તિશાળી રાજદ્વારી સાધન પણ બની ગયું છે. જે દેશ પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત રાખે છે તે આર્થિક તેમજ વ્યૂહાત્મક રીતે વધુ સક્ષમ બને છે. હાલમાં મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના મતભેદો તથા સ્ટ્રેઇટ ઓફ હોર્મુઝને લઈને ઊભી થયેલી અનિશ્ચિતતાએ વૈશ્વિક તેલ બજારને અસર કરી છે. આવા સમયમાં ભારત પોતાની સંતુલિત અને વ્યૂહાત્મક ઓઇલ ડિપ્લોમસીના કારણે મજબૂત સ્થિતિમાં જોવા મળી રહ્યું છે.
૩ થી ૭ જૂન દરમિયાન વેનેઝુએલાની કાર્યવાહક રાષ્ટ્રપતિ ડેલ્સી રોડ્રિગ્ઝની ભારત મુલાકાત વૈશ્વિક ઊર્જા રાજકારણના પરિપ્રેક્ષ્યમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ મુલાકાત માત્ર રાજદ્વારી કાર્યક્રમ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ઊર્જા, વેપાર, રોકાણ અને ભૂરાજકીય સમીકરણો સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.
ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો કાચા તેલનો આયાતકાર દેશ છે. દેશની ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા માટે સતત અને વાજબી કિંમતે ઊર્જા ઉપલબ્ધ રહેવી જરૂરી છે. અત્યાર સુધી ભારતે મધ્ય પૂર્વ, રશિયા અને અન્ય દેશોમાંથી તેલની આયાત કરીને પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરી છે. જોકે વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત હવે વધુ સુરક્ષિત અને વૈવિધ્યસભર સપ્લાય ચેઇન વિકસાવવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
વેનેઝુએલા વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ભંડારો ધરાવતા દેશોમાંનો એક છે. ભારત જો વેનેઝુએલાથી વધુ પ્રમાણમાં તેલ આયાત કરે તો તેને પુરવઠાની સુરક્ષા ઉપરાંત ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યતા પણ મળશે. આ સ્થિતિ ભારત માટે લાંબા ગાળે વ્યૂહાત્મક લાભદાયી સાબિત થઈ શકે છે.
અમેરિકાની ભૂમિકા
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં અમેરિકાની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ભારત ઈરાન અને રશિયા પરની નિર્ભરતા ઘટાડે અને વેનેઝુએલા તેમજ અમેરિકા પાસેથી વધુ તેલ ખરીદે. એક તરફ અમેરિકા ઈરાન પર દબાણ વધારવા માંગે છે, તો બીજી તરફ તે પોતાના સહયોગી દેશો માટે નવા ઊર્જા બજારો પણ ઊભા કરવા ઈચ્છે છે.
જોકે ભારતની સૌથી મોટી શક્તિ તેની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ છે. ભારત કોઈ એક દેશના પ્રભાવ હેઠળ નિર્ણયો લેતું નથી. ભારતે રશિયા પાસેથી પણ તેલ ખરીદ્યું છે, મધ્ય પૂર્વના દેશો સાથે પણ મજબૂત સંબંધો જાળવ્યા છે અને હવે વેનેઝુએલા સાથે ઊર્જા સહકાર વધારવાની તૈયારી દર્શાવી છે. આ અભિગમ ભારતની સફળ ઓઇલ ડિપ્લોમસીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
વૈશ્વિક તેલ બજાર પર સંભવિત અસર
વેનેઝુએલાની આ મુલાકાતની અસર વૈશ્વિક તેલ બજાર પર પણ પડી શકે છે. હાલમાં સ્ટ્રેઇટ ઓફ હોર્મુઝને લઈને ઊભી થયેલી અનિશ્ચિતતાને કારણે મધ્ય પૂર્વમાંથી તેલના પુરવઠા પર દબાણ છે. તેના પરિણામે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ ઊંચા સ્તરે નોંધાઈ રહ્યા છે.
જો વેનેઝુએલા ભારત સહિત અન્ય દેશોને વધુ પ્રમાણમાં તેલ સપ્લાય કરે તો વૈશ્વિક બજારમાં પુરવઠો વધશે. પરિણામે તેલની અછતની સ્થિતિમાં રાહત મળી શકે છે અને ટૂંકા ગાળામાં ભાવમાં વધુ વધારો થતો અટકાવી શકાય છે.
લાંબા ગાળે તેની અસર વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. વેનેઝુએલા પાસે વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ભંડારો છે. જો અમેરિકાના સહયોગથી તેનું ઉત્પાદન નોંધપાત્ર રીતે વધે તો વૈશ્વિક બજારમાં લાખો બેરલ વધારાનું તેલ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે. વધતા પુરવઠાને કારણે ભાવ પર દબાણ સર્જાશે અને ભવિષ્યમાં તેલના ભાવમાં ઘટાડાની સંભાવનાઓ પણ વધી શકે છે.
ભારતને સૌથી મોટો ફાયદો
ભારત માટે આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ લાભદાયી માનવામાં આવે છે. ભારતને રશિયા, મધ્ય પૂર્વ અને વેનેઝુએલા જેવા વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી તેલ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે. પરિણામે દેશનું આયાત બિલ નિયંત્રણમાં રહેશે, વિદેશી મુદ્રાની બચત થશે અને પેટ્રોલ તથા ડીઝલના ભાવમાં સ્થિરતા જાળવવામાં મદદ મળશે.
ભારતનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે કોઈ એક દેશ પર નિર્ભર નથી. વિવિધ દેશો સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવીને ભારત પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને સતત મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. આ જ ભારતની વ્યૂહાત્મક સફળતાનું મુખ્ય કારણ છે.
ભારતની સ્વતંત્ર નીતિ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને અમેરિકાની વ્યૂહરચના સાથે પણ જોડીને જોવામાં આવે છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ઈરાનની અસર ઘટે અને વેનેઝુએલા તથા અમેરિકાના તેલનો હિસ્સો વધે. આ રીતે તે ઊર્જા બજારમાં પોતાની અસર જાળવી રાખવા માંગે છે.
પરંતુ ભારત કોઈપણ મહાસત્તાના રાજકીય એજન્ડાનો ભાગ બનવાને બદલે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને પ્રથમ સ્થાન આપે છે. ભારતનું મુખ્ય લક્ષ્ય સસ્તું, સુરક્ષિત અને સતત તેલ ઉપલબ્ધ કરાવવાનું છે. આ અભિગમ ભારતને વૈશ્વિક ઊર્જા રાજકારણમાં એક વિશ્વસનીય અને સ્વતંત્ર શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
વેનેઝુએલાની કાર્યવાહક રાષ્ટ્રપતિની ભારત મુલાકાત માત્ર એક રાજદ્વારી ઘટના નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા, તેલના ભાવ અને ભૂરાજકીય સમીકરણોને અસર કરી શકે તેવી મહત્વપૂર્ણ ઘટના છે.
આજની પરિસ્થિતિમાં અમેરિકા, વેનેઝુએલા, રશિયા અને મધ્ય પૂર્વના દેશો પોતાના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને કાર્ય કરી રહ્યા છે. જોકે આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સૌથી મોટો વ્યૂહાત્મક લાભ ભારતને મળી રહ્યો છે. ભારત પાસે હવે વધુ વિકલ્પો છે, વધુ સ્પર્ધાત્મક કિંમતે તેલ મેળવવાની ક્ષમતા છે અને પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો માર્ગ ખુલ્લો છે.
વિશ્વની ઓઇલ ડિપ્લોમસીમાં ભારત હવે માત્ર એક ખરીદદાર દેશ નથી રહ્યું, પરંતુ એક એવી મહત્વપૂર્ણ શક્તિ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે જેના નિર્ણયો વૈશ્વિક ઊર્જા બજારની દિશા પર અસર કરી શકે છે. તેથી કહી શકાય કે વર્તમાન ઓઇલ ડિપ્લોમસીમાં ખરેખર ભારતનો ઉપરહાથ જોવા મળી રહ્યો છે.
Secretary — InGlobal Business Foundation (IBF)
Director — ReNis Agro International LLP, Ahmedabad, India
Subscribe Deshwale on YouTube
