બ્રિક્સ દેશો (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા અને નવા સભ્યો) યુએસ ડોલરની સામે વૈકલ્પિક ચલણ વિકસાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે, જે અમેરિકા માટે મોટો ખતરો બની શકે છે. યુએસ ડોલર, જે દાયકાઓથી વૈશ્વિક વેપારનું મુખ્ય ચલણ રહ્યું છે, તેની પ્રભુત્વને બ્રિક્સનું નવું ચલણ પડકારી શકે છે.
બ્રિક્સ ચલણનો હેતુ અને વૈશ્વિક અસર
બ્રિક્સ દેશોનું વૈકલ્પિક ચલણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં મોટા ફેરફારો લાવી શકે છે. આ ચલણનો મુખ્ય હેતુ ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી છે, જેનાથી વૈશ્વિક વેપારમાં નવી ગતિશીલતા આવશે.
- આંતરિક વેપારમાં વૃદ્ધિ: 2022માં બ્રિક્સ દેશોનો આંતરિક વેપાર આશરે 614.8 અબજ ડોલર હતો, જે આગામી વર્ષોમાં 10-20% વધવાની શક્યતા છે.
- ચીન-રશિયા ઉદાહરણ: ચીન અને રશિયાએ તેમના દ્વિપક્ષીય વેપારમાં ડોલરનો ઉપયોગ એક-તૃતીયાંશથી ઓછો કરી દીધો છે.
- પેટ્રોલિયમ ડોલરને પડકાર: બ્રિક્સ ચલણ પેટ્રોલિયમ ડોલર વ્યવસ્થા (જેમાં તેલનો વેપાર ફક્ત ડોલરમાં થાય છે)ને નબળી પાડી શકે છે, જે વૈશ્વિક વેપારની ગતિશીલતા બદલી નાખશે.
બ્રિક્સની વર્તમાન રચના
2025 સુધી બ્રિક્સમાં 10 પૂર્ણ સભ્ય દેશો (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા, ઇજિપ્ત, ઇથિયોપિયા, ઈરાન, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, ઇન્ડોનેશિયા) અને 9 ભાગીદાર દેશો (બેલારુસ, બોલિવિયા, ક્યુબા, કઝાકસ્તાન, મલેશિયા, નાઇજીરિયા, થાઇલેન્ડ, યુગાન્ડા, ઉઝબેકિસ્તાન) સામેલ છે. આ 19 દેશો મળીને 6 ટ્રિલિયન ડોલરથી વધુનો વેપાર કરે છે.
ભારતની મહત્વની ભૂમિકા
ભારત, 3.9 ટ્રિલિયન ડોલરના જીડીપી સાથે, બ્રિક્સમાં ચીન પછી બીજા ક્રમે છે.
- ક્રૂડ ઓઇલ આયાત: ભારત રોજના 5 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરે છે, જેમાંથી 60-70% બ્રિક્સ દેશોમાંથી આવે છે.
- રશિયાનો હિસ્સો: રશિયા એકલું 40% (આશરે 2.08 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ) પુરવઠો આપે છે.
યુએસ ડોલરનું ભવિષ્ય
યુએસ ડોલર હજી પણ વૈશ્વિક અનામતોનો 58% હિસ્સો ધરાવે છે, પરંતુ 2025માં ડોલર સૂચકાંકમાં 11%નો ઘટાડો નોંધાયો છે. છતાં, અમેરિકાના ઊંડા નાણાકીય બજારો અને કાયદાનું શાસન ડોલરને મજબૂત રાખે છે. બ્રિક્સ ચલણ ટૂંકા ગાળામાં ડોલરને હટાવી શકે નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળે અમેરિકાનું દેવું અને પ્રતિબંધોની નીતિઓ ડોલરની પકડ નબળી કરી શકે છે.
ચલણ બજારની હાલની સ્થિતિ (ઓગસ્ટ 2025)
- જાપાની યેન: યુએસ ડોલર/યેન ~147.30
- ભારતીય રૂપિયા: યુએસ ડોલર/રૂપિયા ~87.60
- ચીની યુઆન: યુએસ ડોલર/યુઆન ~7.18
- બ્રિટિશ પાઉન્ડ: પાઉન્ડ/યુએસ ડોલર ~1.343
- યુરો: યુરો/યુએસ ડોલર ~1.165
યુએસ ડોલર નબળું પડ્યું હોવા છતાં, તે હજી પણ વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી સલામત ચલણ માનવામાં આવે છે.
બ્રિક્સ ચલણમાં કયું મોખરે રહેશે?
- ચીની યુઆન સૌથી મજબૂત ઉમેદવાર છે, કારણ કે તે આંતરરાષ્ટ્રીયકરણની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
- ભારતીય રૂપિયા સંતુલન લાવી શકે છે, પરંતુ ચીનનું વર્ચસ્વ વધુ છે.
- બ્રિક્સ બાસ્કેટ ચલણ (યુઆન, રૂપિયા, રૂબલ) લાંબા ગાળે સ્થિરતા પ્રદાન કરી શકે છે.
પડકારો અને મર્યાદાઓ
- બ્રિક્સ દેશોની અલગ-અલગ આર્થિક નીતિઓ (જેમ કે ચીનનો સરપ્લસ અને ભારતની ખાધ) એકરૂપ ચલણ બનાવવામાં અડચણ લાવે છે.
- બ્રિક્સ પાસે હજી સામૂહિક કેન્દ્રીય બેંક નથી, જેના કારણે ડોલરને તાત્કાલિક બદલવું મુશ્કેલ છે.
- અમેરિકા વેપાર યુદ્ધ, ટેરિફ અને પ્રતિબંધો જેવા હથિયારોનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
ટ્રમ્પનો ભય અને ભવિષ્યની શક્યતાઓ
ટ્રમ્પનો સાચો ભય એ છે કે બ્રિક્સનું વૈકલ્પિક ચલણ યુએસ ડોલરની પ્રભુત્વને ધીમે-ધીમે ખતમ કરી શકે છે.
- ટૂંકા ગાળામાં: ડોલર હજી મજબૂત રહેશે.
- લાંબા ગાળામાં: બ્રિક્સની એકતા અને ગ્લોબલ સાઉથનું ઉદય ડોલર સામે નવી વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થા ઊભી કરી શકે છે.
લેખક: હીરેન ગાંધી
