બુદ્ધ પૂર્ણિમા, જેને વેસાક અથવા બુદ્ધ જયંતી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે બૌદ્ધ ધર્મના સ્થાપક ભગવાન બુદ્ધના જન્મ, જ્ઞાનપ્રાપ્તિ અને મહાપરિનિર્વાણની યાદમાં મનાવવામાં આવે છે. સિદ્ધાર્થ ગૌતમ, જે વિશ્વમાં ગૌતમ બુદ્ધ તરીકે ઓળખાયા, બૌદ્ધ ધર્મના સ્થાપક હતા. તેમનું જીવન દુઃખમાંથી મુક્તિ અને જીવનના સાચા હેતુની શોધનું પ્રતીક છે. ઇ.સ. પૂર્વે ૫૬૩માં કપિલવસ્તુ નગરીમાં શાક્ય પરિવારમાં જન્મેલા ગૌતમ બુદ્ધે ૮૦ વર્ષના જીવન દરમિયાન માનવજાતને શાંતિ અને સમજણનો માર્ગ બતાવ્યો. શાક્યમુનિ તરીકે પણ ઓળખાતા, તેમની જીવનકથા આજે પણ લાખો લોકોને પ્રેરણા આપે છે.
જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન
પ્રચલિત માન્યતાઓ અનુસાર, સિદ્ધાર્થ ગૌતમનો જન્મ મૌર્ય રાજા અશોકના શાસનના ૨૦૦ વર્ષ પહેલાં, ઇ.સ. પૂર્વે ૫૬૩માં, પ્રાચીન ભારતના લુમ્બિનીમાં થયો હતો, જે હવે નેપાળમાં આવેલું છે. તેમના પિતા રાજા શુદ્ધોધન અને માતા રાણી મહામાયા હતા. જન્મના માત્ર સાત દિવસ બાદ માતા મહામાયાનું અવસાન થયું, અને સિદ્ધાર્થનો ઉછેર તેમની માસી ગૌતમીએ કર્યો. આ કારણે લોકોએ તેમને ગૌતમ કહીને બોલાવવાનું શરૂ કર્યું. નામકરણ સમયે વિદ્વાનોએ ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે સિદ્ધાર્થ એક મહાન રાજા અથવા મહાન સદ્પુરુષ બનશે.
રાજકુમાર તરીકે, સિદ્ધાર્થનો ઉછેર વૈભવી વાતાવરણમાં થયો. ૧૬ વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન યશોધરા સાથે થયા, અને પછી તેમને રાહુલ નામનો પુત્ર થયો. જો કે, બધું હોવા છતાં, સિદ્ધાર્થને લાગતું કે ભૌતિક સુખ જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય નથી.
મહાભિનિષ્ક્રમણ
૨૯ વર્ષની ઉંમરે, એક દિવસ નગરચર્યા દરમિયાન સિદ્ધાર્થે ચાર દૃશ્યો જોયા: એક વૃદ્ધ વ્યક્તિ, એક રોગી વ્યક્તિ, એક સડી રહેલું મડદું અને એક સાધુ. આ દૃશ્યોએ તેમના મન પર ઊંડી અસર કરી, અને જીવનના દુઃખોમાંથી મુક્તિનો માર્ગ શોધવા તેમણે રાજવૈભવ છોડી ભિક્ષુક તરીકે જીવન અપનાવ્યું.
બોધિ પહેલાનું સંન્યાસી જીવન
સિદ્ધાર્થ સૌપ્રથમ રાજગૃહ પહોંચ્યા, જ્યાં તેમણે ઘરે-ઘરે ભિક્ષા માગી સંન્યાસી જીવનની શરૂઆત કરી. મગધના રાજા બિંદુસારે તેમને પોતાનું રાજ્ય આપવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પરંતુ સિદ્ધાર્થે તે નમ્રતાપૂર્વક નકારી દીધો અને બોધિ પ્રાપ્તિ પછી મગધની મુલાકાત લેવાનું વચન આપ્યું.
પછી તેઓ આલારા કલામ નામના ગુરુના શિષ્ય બન્યા અને તેમની શીખવણીઓમાં નિપુણતા મેળવી. જોકે, આથી સંતોષ ન થતાં તેમણે ગુરુ પાસેથી રજા લીધી. આલારાએ તેમને પોતાની સાથે રહીને શીખવવાનું આમંત્રણ આપ્યું, પરંતુ સિદ્ધાર્થે તે પણ નકાર્યું. પછી તેઓ ઉદ્રક રામપુત્રના શિષ્ય બન્યા, પરંતુ અહીં પણ તેમને સંતોષ ન મળ્યો, અને તેમણે રજા લીધી.
સિદ્ધાર્થ ઉરુવેલા પહોંચ્યા, જ્યાં નિરંજના નદીના કિનારે કૌડિન્ય અને તેના પાંચ સાથીઓ સાથે તેમણે કઠોર તપસ્યા કરી. તેમનો ખોરાક માત્ર એક ફળ પૂરતો સીમિત હતો, જેના કારણે તેમનું શરીર નબળું પડી ગયું. એક દિવસ નદીમાં સ્નાન કરતી વખતે ચક્કર આવવાથી તેઓ પડી ગયા. આ ઘટનાએ તેમને વિચારતા કર્યા કે ભૂખથી મૃત્યુ થશે તો ધ્યેય કેવી રીતે પ્રાપ્ત થશે? તેમણે કઠોર તપસ્યા અને ઐશ્વર્ય વચ્ચેનો મધ્યમ માર્ગ અપનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. સુજાતા નામની છોકરી પાસેથી ખીર ખાઈને તેમણે ઉપવાસ પૂર્ણ કર્યો અને નવા જોશ સાથે તપસ્યા શરૂ કરી.
બોધિની પ્રાપ્તિ
સંન્યાસી જીવન દરમિયાન, આનાપાન-સતી (શ્વાસોચ્છવાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની પ્રક્રિયા) અને વિપશ્યનાના અભ્યાસ દ્વારા, ૩૬ વર્ષની ઉંમરે, વૈશાખી પૂર્ણિમાની રાત્રે, પીપળાના વૃક્ષ નીચે તેમને બોધિ (જ્ઞાન) પ્રાપ્ત થઈ. આ પછી તેઓ બુદ્ધ તરીકે ઓળખાયા. આ સ્થળ આજે બોધગયા (બિહાર) તરીકે જાણીતું છે. ત્યાંથી તેઓ સારનાથ ગયા અને પ્રથમ વખત ધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો. લગભગ ૪૫ વર્ષ સુધી તેમણે વિવિધ સ્થળોએ પગપાળા ચાલીને ધર્મનો પ્રચાર કર્યો.
શેષ જીવન
બોધિ પ્રાપ્તિ પછી, બુદ્ધે પોતાનું જીવન લોકોમાં જ્ઞાનના પ્રસાર અને તેમના દુઃખોમાંથી મુક્તિ માટે સમર્પિત કર્યું. તેમણે અસંખ્ય લોકોને આર્ય અષ્ટાંગિક માર્ગ અને ચાર આર્ય સત્યોનું માર્ગદર્શન આપ્યું.
મહાપરિનિર્વાણ
ચારિકા કરતાં કરતાં, તેમના અંતિમ દિવસોમાં બુદ્ધ પાવા પહોંચ્યા, જ્યાં તેમણે ચુંદ નામના લુહારના ઘરે અંતિમ ભોજન લીધું. આ પછી તેઓ બીમાર પડ્યા. તેઓ કુસીનારા (હાલનું બિહાર) પહોંચ્યા, અને ૮૦ વર્ષની ઉંમરે ત્યાં પરિનિર્વાણ પામ્યા. અંતિમ ક્ષણોમાં પણ તેમણે સુભદ્ર નામના શ્રમણને આર્ય અષ્ટાંગિક માર્ગનું માર્ગદર્શન આપ્યું અને દીક્ષા આપી. તેમનો અંતિમ ઉપદેશ હતો: “સર્વે સંસ્કાર અનિત્ય છે, અપ્રમાદીપણે પોતાના ધ્યેયની સિદ્ધિમાં વળગ્યા રહો.”
ગૌતમ બુદ્ધ અને અન્ય ધર્મ
ગૌતમ બુદ્ધે ક્યારેય પોતાને અવતાર કે પયગંબર તરીકે જાહેર કર્યા નહીં. જોકે, કેટલાક હિંદુઓ તેમને ભગવાન વિષ્ણુના નવમા અવતાર માને છે. અહમદિયા મુસલમાનો બુદ્ધને પયગંબર તરીકે સ્વીકારે છે, જ્યારે બહાઈ પંથના અનુયાયીઓ તેમને ભગવાનનું રૂપ માને છે. શરૂઆતમાં, કેટલાક તાઓવાદી-બૌદ્ધો બુદ્ધને લાઓ ત્સેના અવતાર તરીકે ગણતા હતા.
ગૌતમ બુદ્ધનું જીવન અને ઉપદેશો આજે પણ માનવજાતને દયા, શાંતિ અને સ્વ-જાગૃતિનો માર્ગ બતાવે છે. તેમનો મધ્યમ માર્ગ અને આર્ય અષ્ટાંગિક માર્ગ આધુનિક સમયમાં પણ સુસંગત છે, જે લોકોને સંતુલિત અને સચ્ચાઈથી ભરેલું જીવન જીવવા પ્રેરે છે. બુદ્ધની શીખવણીઓ વિશ્વભરમાં લાખો લોકોના હૃદયમાં જીવંત છે, અને તેમનું જીવન એક શાશ્વત પ્રેરણા છે.
