By: Hiren Gandhi
આજની દુનિયાની સૌથી અસરકારક લડાઈ સૈન્ય મોરચાઓ પર નથી ચાલી રહી. આ લડાઈ શાંતિથી બેંકો, બંદરો, ખાણો, સપ્લાય ચેઇન અને સેન્ટ્રલ બેંકના વોલ્ટમાં લડી રહી છે. આ વૈશ્વિક સ્પર્ધાના કેન્દ્રમાં શક્તિના બે મુખ્ય આધારસ્તંભ છે — અમેરિકન ડોલર અને ભૌતિક કોમોડિટી.
એક બાજુ છે અમેરિકન ડોલર, જે લાંબા સમયથી વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનો આધાર રહ્યો છે. બીજી બાજુ છે વાસ્તવિક સંપત્તિ — જેમ કે સોનું, ઊર્જા સંસાધન, ધાતુઓ, ખનિજ અને રેર અર્થ તત્વો — જે હવે ભૂ-રાજકીય અસર નક્કી કરવામાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બનતા જાય છે. આ હથિયારોનું યુદ્ધ નથી, પરંતુ વિશ્વાસ, નિયંત્રણ અને વાસ્તવિક સંસાધન સુધી પહોંચ માટેની લડાઈ છે.
નાણાકીય શક્તિથી સંસાધન શક્તિ તરફ
1990ના દાયકાથી લઈને 2010ના શરૂઆતના વર્ષો સુધી વૈશ્વિક પ્રભાવ મુખ્યત્વે નાણાકીય શક્તિથી નક્કી થતો હતો. પૈસાની પકડ, ખાસ કરીને ડોલર પર કાબૂ, સીધા શક્તિમાં ફેરવાતી હતી. પરંતુ 2025 પછીની દુનિયા મૂળભૂત પરિવર્તન દર્શાવે છે. હવે શક્તિ ફક્ત કરન્સીથી નહીં, પરંતુ પૈસા અને સંસાધન બંનેના સંયોજનથી નક્કી થાય છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પૈસા હજી પણ મહત્વ ધરાવે છે, પરંતુ કોમોડિટી પર કાબૂ વિના તેની અસર સીમિત રહી જાય છે.
ડોલર દુનિયાનો આધાર કેવી રીતે બન્યો?
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી અમેરિકાએ વૈશ્વિક નાણાકીય સિસ્ટમને ડોલર આસપાસ ગોઠવી. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર USDમાં થવા લાગ્યો, સેન્ટ્રલ બેંકો ડોલર રિઝર્વ રાખવા લાગી અને તેલના વ્યવહારો ડોલરમાં નક્કી થયા — જેને પેટ્રોડોલર સિસ્ટમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ વ્યવસ્થાએ અમેરિકાને અનોખો ફાયદો આપ્યો. તે પોતાની કરન્સી જારી કરી શકતું હતું, જ્યારે બાકી દુનિયા તેને વેપાર અને રિઝર્વ માટે સ્વીકારતી હતી. અર્થશાસ્ત્રીઓ આને “Exorbitant Privilege” તરીકે ઓળખે છે — જેના કારણે અમેરિકા તરત અસર વિના ખોટ ચલાવી શકે છે.
કરન્સીથી વ્યૂહાત્મક હથિયાર સુધી
સમય જતાં ડોલર ફક્ત વિનિમયનું માધ્યમ ન રહ્યું, પરંતુ એક ભૂ-રાજકીય સાધન બની ગયું. વૈશ્વિક બેંકિંગ નેટવર્ક પરના પોતાના પ્રભાવનો ઉપયોગ કરીને અમેરિકાએ પ્રતિબંધો લગાવ્યા, નાણાકીય સિસ્ટમ સુધી પહોંચ રોકી અને વિદેશી સંપત્તિ ફ્રીઝ કરી. રશિયા અને ઈરાન જેવા દેશોએ તેની સીધી અસર અનુભવી.
આ સ્થિતિએ ઉદયમાન અર્થવ્યવસ્થાઓમાં ચિંતા ઊભી કરી. પ્રશ્ન અનિવાર્ય બન્યો: જો આર્થિક સ્થિરતા સંપૂર્ણપણે ડોલર પર આધારિત હોય, તો રાષ્ટ્રીય સ્વાયત્તતા ક્યાં રહે? આ ચિંતાએ ડી-ડોલરાઇઝેશન તરફ વૈશ્વિક દબાણ વધાર્યું.
રિઝર્વ ડેટા આ ધીમા ફેરફારને દર્શાવે છે. ડોલર હજી પ્રભુત્વ ધરાવે છે, પરંતુ વૈશ્વિક રિઝર્વમાં તેનો હિસ્સો ઘટ્યો છે, જ્યારે સોનું અને વિકલ્પી સંપત્તિમાં વધારો થયો છે.
ચીનની સંસાધન-પ્રથમ વ્યૂહરચના
જ્યારે અમેરિકા નાણાકીય પ્રભાવ મજબૂત કરતું રહ્યું, ત્યારે ચીને ભૌતિક સપ્લાય ચેઇન પર કાબૂ મેળવવાનો માર્ગ અપનાવ્યો. બેઇજિંગે મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રભુત્વ, વ્યૂહાત્મક ખનિજ અને કોમોડિટી સુરક્ષા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.
સોનાનો સંગ્રહ અહીં મુખ્ય સ્તંભ બન્યો. કરન્સી રિઝર્વથી વિપરીત, સોનું કોઈ દેશની દેવું નથી અને તેને કોઈ બહારની સત્તા ફ્રીઝ કરી શકતી નથી. વધતી વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાએ સોનાના ભાવમાં ભારે વધારો કર્યો છે, જે તેની ફરી એકવાર વધતી મહત્વતા દર્શાવે છે.
તે કરતાં પણ વધુ મહત્વપૂર્ણ છે રેર અર્થ પ્રોસેસિંગમાં ચીનનું પ્રભુત્વ. ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, નવિનીકરણીય ઊર્જા, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ અને આધુનિક ટેકનોલોજી માટે આ સામગ્રી આવશ્યક છે. ચીન વૈશ્વિક રેર અર્થ પ્રોસેસિંગનો મોટો ભાગ નિયંત્રિત કરે છે અને લાંબા ગાળાના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તથા વેપાર ભાગીદારી દ્વારા વિદેશી ખાણ સંપત્તિ સુરક્ષિત કરી છે.
હકીકતમાં, જ્યાં અમેરિકા પૈસાનો પ્રવાહ નિયંત્રિત કરે છે, ત્યાં ચીન સામગ્રીનો પ્રવાહ નિયંત્રિત કરે છે.
વહેંચાતી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા
વૈશ્વિક સિસ્ટમ ધીમે ધીમે બે મુખ્ય બ્લોકમાં વહેંચાઈ રહી છે. એક બ્લોક ડોલર આધારિત નાણાકીય વ્યવસ્થામાં સ્થિર છે, જેનું નેતૃત્વ અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો કરે છે. બીજો બ્લોક કોમોડિટી સમૃદ્ધ દેશો, મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ અને ચીન, રશિયા તથા BRICS દેશો દ્વારા પ્રોત્સાહિત વિકલ્પી પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સની આસપાસ વિકસે છે.
આ પરિવર્તન સપ્લાય ચેઇનને ફરી ગોઠવશે, ભાવ અસ્થિરતા વધારશે અને નવા વેપાર માર્ગો ઊભા કરશે. દુનિયા હવે એકમાત્ર સુપરપાવર મોડેલ તરફ નહીં, પરંતુ અનેક પ્રભાવ કેન્દ્રો તરફ આગળ વધી રહી છે.
ડિજિટલ એસેટ્સની ભૂમિકા
બિટકોઇન અને અન્ય ડિજિટલ કરન્સી પરંપરાગત શક્તિ માળખાથી બહાર અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તે સરહદવિહિન અને વિકેન્દ્રીકૃત છે, પરંતુ ભારે ભાવ અસ્થિરતા તેને સ્થિર વૈશ્વિક રિઝર્વ બનવા દેતી નથી. હાલ માટે, તે વિકલ્પ છે — બદલી નથી.
દૃષ્ટિકોણ: કાગળી શક્તિ સામે વાસ્તવિક શક્તિ
ReNis Agro Internationalના હિરેન ગાંધી અનુસાર, નજીકના ભવિષ્યમાં ડોલર વૈશ્વિક વેપાર અને નાણાંમાં તેની મજબૂત સ્થિતિને કારણે પ્રભુત્વ જાળવી રાખશે. પરંતુ લાંબા ગાળે, વાસ્તવિક સંસાધન પર કાબૂ ધરાવતા દેશોને વ્યૂહાત્મક ફાયદો મળશે.
આ દાયકાની નિર્ધારક આર્થિક ટક્કર સ્પષ્ટ છે:
નાણાકીય પ્રભુત્વ સામે સંસાધન નિયંત્રણ.
જેમ જેમ સંતુલન બદલાઈ રહ્યું છે, તેમ વૈશ્વિક વ્યવસ્થા સંઘર્ષ દ્વારા નહીં, પરંતુ કોમોડિટી દ્વારા ફરી લખાઈ રહી છે.
Secretary — InGlobal Business Foundation (IBF)
Director — ReNis Agro International LLP, Ahmedabad, India
Subscribe Deshwale on YouTube
