By: Hiren Gandhi
ગત કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં એક શાંત, પરંતુ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. ભારત, ચીન અને બ્રાઝીલ જેવા મોટા અર્થતંત્રોએ ધીમે ધીમે અમેરિકન ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડી છે. આ પ્રક્રિયાને ડી-ડોલરાઇઝેશન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે અચાનક કે વિવાદસભર નથી, પરંતુ વિચારી-સમજાવી અને વ્યૂહાત્મક રીતે અમલમાં લાવવામાં આવી રહી છે.
અત્યારે, અમેરિકન ટ્રેઝરી બોન્ડની સલામતી વિશેના લાંબા સમયના વિશ્વાસ પર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. વૈશ્વિક બેંકો ટ્રેઝરી બોન્ડને રિઝર્વ માટે વિશ્વસનીય, લિક્વિડ અને ગીરો માટે સુરક્ષિત માનતી હતી. જોકે, અમેરિકન સરકારના દેવામાં ઝડપી વધારો, વ્યાજ દરોમાં અસ્થિરતા, બોન્ડના ભાવમાં ઘટાડો અને નાણાકીય સિસ્ટમનો ભૂ-રાજકીય હથિયાર તરીકે ઉપયોગ જેવા મુદ્દાઓને કારણે દેશોએ એક જ કરન્સી પર અતિનિર્ભરતા ફરીથી વિવેચવા શરૂ કરી છે.
ભારતે આ દિશામાં નોંધપાત્ર પગલાં લીધા છે. દેશમાં માત્ર એક વર્ષમાં જ યુએસ ટ્રેઝરી બોન્ડમાં રોકાણમાં આશરે 50 અબજ ડોલરનો ઘટાડો થયો છે, જે 20%થી વધુનો ઘટાડો ગણાય છે. સાથે જ, ભારતે પોતાના સોનાના ભંડારને મજબૂત બનાવ્યું છે, જે હવે લગભગ 880 ટન સુધી પહોંચ્યો છે અને વિદેશી મુદ્રા રિઝર્વમાં 16%થી વધુનું પ્રદાન કરે છે. સોનામાં કોઈ રાજકીય નિર્ભરતા અથવા પ્રતિબંધનો ભય નથી, અને આ પગલાં દેશના લાંબા ગાળાના નાણાકીય સ્થિરતાને ઉજાગર કરે છે.
ચીન અને બ્રાઝીલ પણ ડી-ડોલરાઇઝેશનના માર્ગ પર આગળ વધી રહ્યા છે. ચીને ટ્રેઝરી બોન્ડના જથ્થાને છેલ્લા 17 વર્ષમાં સૌથી નીચા સ્તરે ઉતાર્યું છે અને સતત સોનાની ખરીદી કરી છે. બ્રાઝીલ લોકલ કરન્સીમાં વેપાર વ્યવહારને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે અને ડોલર આધારિત વ્યવહાર પરની નિર્ભરતા ઘટાડશે. નિષ્ણાતો જણાવે છે કે આ પગલાં ડોલરને નકારી નથી રહ્યા, પરંતુ આર્થિક મજબૂતી અને વિવિધતા માટે લીધા જાય છે.
તાજેતરના ભૂ-રાજકીય સંઘર્ષ અને રાષ્ટ્રિય સંપત્તિ ફ્રીઝ થવાની ઘટનાઓએ પણ આ દિશામાં વિચાર કરવા માટે પ્રેરણા આપી. ડોલર-કેન્દ્રિત સિસ્ટમો રાજકીય અને આર્થિક તણાવથી મુક્ત નથી, તેથી અનેક દેશો વિકેન્દ્રીકરણ અને વૈકલ્પિક વ્યવહારો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.
BRICS દેશો હવે વધુને વધુ: લોકલ કરન્સીમાં વેપારને પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યા છે, વિકલ્પી સેટલમેન્ટ પદ્ધતિઓ શોધી રહ્યા છે અને સરહદપાર ડિજિટલ કરન્સી વ્યવસ્થાની શક્યતાઓનું અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. આ પહેલો ડોલર સિસ્ટમને ખતમ કરવા માટે નથી, પરંતુ વિવિધ વિકલ્પો ઊભા કરીને જોખમ ઘટાડવા માટે છે.
તથાપિ, અમેરિકન ડોલર વૈશ્વિક વેપારમાં હજુ પણ પ્રમુખ છે અને ટ્રેઝરી બજાર લિક્વિડ છે. પરંતુ હવે ડોલર પર અંધ વિશ્વાસનો યુગ સમાપ્ત થયો છે. દેશો હવે ભૂ-રાજકીય જોખમ સામે સુરક્ષા, રિઝર્વમાં વિવિધતા અને આર્થિક સ્વતંત્રતા પર ભાર મૂકી રહ્યા છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ પગલાં એન્ટી-અમેરિકા નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સ્થિરતાની દિશામાં લેવામાં આવેલા વ્યૂહાત્મક પગલાં છે.
વિશ્વ ધીમે ધીમે ડી-ડોલરાઇઝેશન તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, અને આ દર્શાવે છે કે દેશો હવે એક જ કરન્સી, નીતિ અથવા શક્તિ કેન્દ્ર પર પૂરું નિર્ભર રહેવું ટાળવા માટે વિકલ્પોને વિકસાવી રહ્યા છે. આ ફેરફાર માત્ર વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત છે, અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ભવિષ્યની અસમાનતા સામે સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાય છે.
Secretary — InGlobal Business Foundation (IBF)
Director — ReNis Agro International LLP, Ahmedabad, India
Subscribe Deshwale on YouTube
