By: Hiren Gandhi
અમદાવાદ, ગુજરાતમાં રહેતા તરીકે હું મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલા તણાવ, ખાસ કરીને ઇરાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચે વધતા સંઘર્ષને નજીકથી અનુસરી રહ્યો છું. ૨૦૨૬માં અમેરિકા–ઇઝરાયલ–ઇરાન વચ્ચે શરૂ થયેલા યુદ્ધે સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ફેબ્રુઆરી ૨૮ના રોજ થયેલા હુમલાઓ બાદ પરિસ્થિતિ વધુ તંગ બની ગઈ અને તેનો પ્રભાવ માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર, ઊર્જા બજારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ પર પણ તેનો સીધો પ્રભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. ભારત જેવી ઊર્જા આયાત પર આધારિત અર્થવ્યવસ્થા માટે આ પરિસ્થિતિ ખાસ મહત્વપૂર્ણ બની છે.
મધ્ય પૂર્વમાં ઇરાનનું સ્થાન વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ઇરાન પર્સિયન ગલ્ફ અને કેસ્પિયન સમુદ્ર વચ્ચે આવેલું છે અને ઇરાક, તુર્કી, અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન જેવા મહત્વપૂર્ણ દેશો સાથે તેની સરહદ જોડાયેલી છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે, જ્યાંથી વિશ્વના લગભગ ૨૦ ટકા જેટલું તેલ પસાર થાય છે. આ કારણે ઇરાન વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રભાવ ધરાવે છે. તેલ અને કુદરતી ગેસના વિશાળ ભંડારને કારણે ઇરાન આર્થિક અને રાજકીય રીતે પણ પ્રદેશમાં એક મુખ્ય શક્તિ તરીકે ઉભર્યું છે.
આ સંઘર્ષ દરમિયાન બંને પક્ષોએ વિવિધ પ્રકારની વ્યૂહરચનાઓ અપનાવી છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયલે ઇરાનની સૈન્ય અને પરમાણુ ક્ષમતાઓને નિશાન બનાવતા ચોક્કસ હુમલાઓ કર્યા છે, જ્યારે ઇરાન પોતાની પ્રોક્સી શક્તિઓ અને અસમાન યુદ્ધની રીતો દ્વારા જવાબ આપી રહ્યું છે. લેબનોનમાં હિઝબુલ્લા, યેમનમાં હુથીઓ અને અન્ય સંગઠનો દ્વારા કરવામાં આવેલા હુમલાઓએ આ સંઘર્ષને વધુ વિસ્તૃત બનાવ્યો છે. મિસાઇલ, ડ્રોન અને સાઇબર હુમલાઓનો વધતો ઉપયોગ આધુનિક યુદ્ધની નવી દિશા દર્શાવે છે.
આ યુદ્ધનો સૌથી મોટો પ્રભાવ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર જોવા મળી રહ્યો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને રેડ સી જેવા મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાં શિપિંગમાં અડચણો આવી છે. અનેક વહાણો અટવાઈ ગયા છે અને ઘણી કંપનીઓને લાંબા માર્ગો અપનાવવા પડી રહ્યા છે, જેના કારણે પરિવહન ખર્ચમાં વધારો થયો છે. તેલની કિંમતોમાં ભારે વધારો થયો છે અને તેની અસર વિશ્વભરના દેશોના અર્થતંત્ર પર પડી રહી છે.
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ ખાસ પડકારજનક છે કારણ કે દેશ પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો ભાગ મધ્ય પૂર્વમાંથી આયાત કરે છે. તેલની કિંમતો વધવાથી ઈંધણના ખર્ચમાં વધારો થાય છે અને તેનો સીધો અસર અર્થતંત્ર પર પડે છે. આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે ભારત વિવિધ દેશોમાંથી ઊર્જા સ્ત્રોતો મેળવવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે. રશિયા, અમેરિકા, નાઇજીરિયા અને અન્ય દેશો સાથે ઊર્જા સહકાર વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
દ્વિતીય તરફ, ચીન અને રશિયા જેવી મોટી શક્તિઓ સીધી રીતે આ યુદ્ધમાં સામેલ થવાથી દૂર રહી છે. રશિયા પહેલેથી જ યુક્રેન સંઘર્ષમાં વ્યસ્ત છે, જ્યારે ચીન તેની આર્થિક અને વેપારિક નીતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને સીધી સૈન્ય દખલથી બચી રહ્યું છે. આ પરિસ્થિતિમાં ભારતે સંતુલિત અને તટસ્થ રાજનૈતિક અભિગમ અપનાવ્યો છે.
ભારતની વિદેશ નીતિ હાલમાં “મલ્ટી એલાઇનમેન્ટ” પર આધારિત છે, જેમાં અમેરિકા, ઇઝરાયલ, ગલ્ફ દેશો અને ઇરાન જેવા તમામ દેશો સાથે સંતુલિત સંબંધ જાળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. આ અભિગમ ભારતને વૈશ્વિક રાજકારણમાં એક જવાબદાર અને વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે ઉભરવામાં મદદ કરે છે.
સમાપ્તમાં કહી શકાય કે ઇરાન–ઇઝરાયલ યુદ્ધ માત્ર એક પ્રાદેશિક સંઘર્ષ નથી, પરંતુ તેની અસર સમગ્ર વિશ્વ પર પડી રહી છે. ભારત માટે આ પડકારો સાથે સાથે નવી તકો પણ લઈને આવ્યું છે. સંયમિત રાજનૈતિક નીતિ, ઊર્જા સ્ત્રોતોની વિવિધીકરણ અને વૈશ્વિક સહકાર દ્વારા ભારત આ પરિસ્થિતિમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. વિશ્વમાં શાંતિ અને સ્થિરતા જલ્દી સ્થાપિત થાય તેવી આશા છે.
Secretary — InGlobal Business Foundation (IBF)
Director — ReNis Agro International LLP, Ahmedabad, India
Subscribe Deshwale on YouTube
