વિશ્વના અગ્રણી સિદ્ધાંતાત્મક ભૌતિકશાસ્ત્રીઓમાંના એક પ્રોફેસર જૈનેન્દ્ર કે. જૈનને કોમ્પોઝિટ ફર્મિયન્સ (Composite Fermions)ની ક્રાંતિકારી શોધ બદલ ભૌતિકશાસ્ત્રનો પ્રતિષ્ઠિત વુલ્ફ પ્રાઇઝ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. 18 જૂન, 2026ના રોજ ઇઝરાયલના જેરુસલેમ ખાતે યોજાયેલા સમારોહમાં તેમને આ સન્માન આપવામાં આવ્યું હતું.
રાજસ્થાનના થાર રણની સરહદે આવેલા સાંભર શહેરમાં ઉછરેલા પ્રોફેસર જૈન હાલમાં લોધા થિયોરેટિકલ ફિઝિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (LTPI)ના સ્થાપક નિયામક છે. ઉપરાંત તેઓ અમેરિકાની પેન્સિલવેનિયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીમાં ઇવાન પુગ યુનિવર્સિટી પ્રોફેસર અને ઇબરલી ફેમિલી ચેર ઇન ફિઝિક્સ તરીકે સેવા આપે છે.
આ પુરસ્કાર ઇઝરાયલના રાષ્ટ્રપતિ આઇઝેક હર્ઝોગ દ્વારા ઇઝરાયલી ક્નેસેટ ખાતે યોજાયેલા રાજ્ય સમારોહમાં એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.
વુલ્ફ પ્રાઇઝનું મહત્ત્વ
1978થી ઇઝરાયલની વુલ્ફ ફાઉન્ડેશન દ્વારા દર વર્ષે આપવામાં આવતો વુલ્ફ પ્રાઇઝ એવા ભૌતિકશાસ્ત્રીઓને સન્માનિત કરે છે, જેમની શોધોએ માનવજાતના જ્ઞાનમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો હોય. આ પુરસ્કારને ભૌતિકશાસ્ત્ર ક્ષેત્રના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.
અત્યાર સુધીના 27 વુલ્ફ પ્રાઇઝ વિજેતાઓને બાદમાં નોબેલ પુરસ્કાર પણ મળ્યો છે. પ્રોફેસર જૈનને આ પ્રતિષ્ઠિત સન્માન મળવું ભારતીય મૂળના વૈજ્ઞાનિકો માટે ગૌરવની બાબત માનવામાં આવે છે.
આ સન્માન અંગે પ્રોફેસર જૈને જણાવ્યું:
“આ સન્માન પ્રાપ્ત કરીને હું અત્યંત ગૌરવ અનુભવું છું. રાજસ્થાનના ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં એક નાના બાળક તરીકે જ્યારે મેં આ સફર શરૂ કરી હતી, ત્યારે ભૌતિકશાસ્ત્રે મને મારી કલ્પના કરતાં પણ ઘણું વધુ આપ્યું છે. હું મારા શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ, સહયોગીઓ, પરિવારજનો, મિત્રો અને એવા અસંખ્ય વૈજ્ઞાનિકોનો હૃદયપૂર્વક આભારી છું, જેમના કાર્યએ મારા સંશોધનનો પાયો તૈયાર કર્યો. સમગ્ર જીવન પ્રકૃતિને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવાની તક મળવી એ મારા માટે અવિસ્મરણીય સદભાગ્ય છે.”
ક્રાંતિકારી શોધ
પ્રોફેસર જૈનની વૈશ્વિક ઓળખની શરૂઆત 1989માં થઈ હતી, જ્યારે તેઓ યેલ યુનિવર્સિટીમાં યુવા પોસ્ટડોક્ટરલ સંશોધક તરીકે કાર્યરત હતા. તે સમયે તેમણે ફ્રેક્શનલ ક્વાન્ટમ હોલ ઇફેક્ટ જેવા ભૌતિકશાસ્ત્રના એક જટિલ રહસ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.
પ્રયોગોમાં જાણવા મળ્યું હતું કે અત્યંત પાતળા સેમિકન્ડક્ટર સ્તરોમાં રહેલા ઇલેક્ટ્રોન્સ શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં અસામાન્ય વર્તન દર્શાવે છે. તેમની વિદ્યુત વાહકતાના મૂલ્યો ચોક્કસ અપૂર્ણાંક સ્વરૂપમાં દેખાતા હતા, જે પરંપરાગત ભૌતિકશાસ્ત્રીય સમજણને પડકારતા હતા.
1988ના અંત દરમિયાન પ્રોફેસર જૈનને એક મહત્વપૂર્ણ વિચાર આવ્યો. તેમણે અનુમાન કર્યું કે જો ઇલેક્ટ્રોન્સને સૂક્ષ્મ ક્વાન્ટમ વોર્ટેક્સ સાથે જોડાયેલા નવા પ્રકારના કણો તરીકે જોવામાં આવે, તો આ રહસ્ય સરળતાથી સમજાવી શકાય. તેમણે આ નવા કણોને “કોમ્પોઝિટ ફર્મિયન્સ” નામ આપ્યું.
1989માં Physical Review Letters સામયિકમાં પ્રકાશિત થયેલા તેમના સંશોધને ફ્રેક્શનલ ક્વાન્ટમ હોલ ઇફેક્ટ માટે એક સુંદર અને એકીકૃત સમજૂતી પૂરી પાડી. તેમના સિદ્ધાંત દ્વારા અનુમાન કરાયેલા ચોક્કસ અપૂર્ણાંક ક્રમો આજે “જૈન સિક્વન્સિસ” (Jain Sequences) અથવા “જૈન સ્ટેટ્સ” (Jain States) તરીકે ઓળખાય છે.
કોમ્પોઝિટ ફર્મિયન્સ આજે આધુનિક સંઘનિત પદાર્થ ભૌતિકશાસ્ત્રનું કેન્દ્રીય તત્વ બની ગયા છે.
ક્વાન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ સુધીનો પ્રભાવ
દાયકાઓ પછી પણ પ્રોફેસર જૈનનું સંશોધન આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રની નવી સીમાઓને આકાર આપી રહ્યું છે. કોમ્પોઝિટ ફર્મિયન્સ દ્વારા વિવિધ પ્રકારની અદભૂત ક્વાન્ટમ અવસ્થાઓ વિશે માહિતી મળી છે, જેમાંથી કેટલીક અસાધારણ ટોપોલોજિકલ ગુણધર્મો ધરાવતી હોવાનું માનવામાં આવે છે.
આ શોધોએ ક્વાન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ માટે નવી દિશાઓ ખોલી છે. વૈજ્ઞાનિકો એવી ક્વાન્ટમ બિટ્સ (Qubits) વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, જે ચોક્કસ પ્રકારની ભૂલોથી વધુ સુરક્ષિત રહે.
પ્રોફેસર જૈન સેંકડો વૈજ્ઞાનિક સંશોધન લેખોના સહલેખક છે. તેમણે Composite Fermions નામનું મોનોગ્રાફ પણ લખ્યું છે, જે 2007માં કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત થયું હતું.
તેમને મળેલા અન્ય સન્માનોમાં અમેરિકન ફિઝિકલ સોસાયટીનો ઓલિવર ઇ. બકલિ પ્રાઇઝ, આઇઆઇટી કાનપુરનો ડિસ્ટિંગ્વિશ્ડ એલ્યુમ્નસ એવોર્ડ તેમજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયન્સિસ, અમેરિકન એકેડમી ઓફ આર્ટ્સ એન્ડ સાયન્સિસ અને ઇન્ડિયન નેશનલ સાયન્સ એકેડમીનું સભ્યપદ સામેલ છે.
સંઘર્ષથી સિદ્ધિ સુધીની સફર
પ્રોફેસર જૈનની સફર વિશ્વના મોટા સંશોધન કેન્દ્રોથી દૂર રાજસ્થાનના ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં શરૂ થઈ હતી. બાળપણથી જ તેઓ ભૌતિકશાસ્ત્ર પ્રત્યે આકર્ષિત હતા અને ખૂબ નાની ઉંમરે વૈજ્ઞાનિક બનવાનું નક્કી કરી ચૂક્યા હતા.
બાળકોના એક સામયિકમાં વાંચેલી ભારતીય વૈજ્ઞાનિક સત્યેન્દ્ર નાથ બોઝ અને આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન વચ્ચેની મુલાકાતની કથાએ તેમના જીવન પર ઊંડી અસર કરી હતી.
પરંતુ તેમનો માર્ગ સરળ નહોતો. 12 વર્ષની ઉંમરે કોલકાતામાં પરિવારને મળવા ગયા ત્યારે એક ટ્રામ તેમની કાર સાથે અથડાઈ હતી. આ દુર્ઘટનામાં તેમની માતા ક્યારેય ભાનમાં આવી શક્યા નહોતા અને પ્રોફેસર જૈનને ગંભીર ઇજાઓ પહોંચી હતી, જેના કારણે તેમને જીવનભર માટે શારીરિક અક્ષમતા આવી.
તે સમયે તેમનું ઉચ્ચ શિક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક કારકિર્દીનું સ્વપ્ન લગભગ અશક્ય લાગતું હતું.
ડૉ. પી. કે. સેઠી અને કારીગર રામચંદ્ર શર્મા દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ક્રાંતિકારી અને ઓછી કિંમતના “જયપુર ફૂટ” કૃત્રિમ પગે તેમને ફરી ચાલવાની શક્તિ આપી. ત્યારબાદ તેમણે જયપુરની મહારાજા કોલેજમાંથી સ્નાતક અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો, આઇઆઇટી કાનપુરમાંથી અનુસ્નાતક અભ્યાસ કર્યો અને ન્યૂયોર્કની સ્ટોની બ્રુક યુનિવર્સિટીમાંથી પીએચ.ડી. પ્રાપ્ત કરી.
1981માં, માત્ર 21 વર્ષની ઉંમરે જ્યારે તેઓ અમેરિકા જવા માટે વિમાનમાં બેઠા, ત્યારે તે તેમના જીવનની પ્રથમ હવાઈ મુસાફરી હતી.
આ નમ્ર શરૂઆતમાંથી એક એવી વૈજ્ઞાનિક કારકિર્દી ઊભી થઈ, જેણે ક્વાન્ટમ પદાર્થ અંગેની આપણી સમજણને નવી દિશા આપી છે અને વિશ્વભરના ભૌતિકશાસ્ત્રીઓની અનેક પેઢીઓને પ્રેરણા આપી છે.
વુલ્ફ પ્રાઇઝ અને ભારત માટેનું વિઝન
વુલ્ફ પ્રાઇઝ માત્ર ભૌતિકશાસ્ત્ર પૂરતો મર્યાદિત નથી. કૃષિ, રસાયણશાસ્ત્ર, ગણિત, ચિકિત્સા અને કલા ક્ષેત્રોમાં પણ આ સન્માન આપવામાં આવે છે.
ભારતીય મૂળના બે વૈજ્ઞાનિકોને કૃષિ ક્ષેત્રમાં વુલ્ફ પ્રાઇઝ મળ્યો છે. ડૉ. ગુરદેવ સિંહ ખુશને હરિત ક્રાંતિમાં તેમના યોગદાન બદલ સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે વનસ્પતિ જીવવિજ્ઞાની ડૉ. વેંકટેશન સુંદરેસનને પણ આ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. સંગીત ક્ષેત્રે પ્રખ્યાત સંગીત નિયામક ઝુબિન મહેતાને વુલ્ફ પ્રાઇઝ મળ્યો હતો.
આજે પ્રોફેસર જૈનનું વિઝન ભારત સુધી વિસ્તર્યું છે. મુંબઈ સ્થિત લોધા થિયોરેટિકલ ફિઝિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા તેઓ દેશમાં મૂળભૂત સિદ્ધાંતાત્મક ભૌતિકશાસ્ત્રના સંશોધન માટે સંપૂર્ણપણે ખાનગી ભંડોળથી સ્થાપિત પ્રથમ કેન્દ્રના નિર્માણમાં સહયોગ આપી રહ્યા છે.
પ્રોફેસર જૈને જણાવ્યું:
“મને આશા છે કે LTPI એવું વાતાવરણ ઊભું કરવામાં મદદ કરશે, જ્યાં યુવા વૈજ્ઞાનિકો મહત્ત્વાકાંક્ષી વિચારો પર કામ કરી શકે, વિશ્વભરના શ્રેષ્ઠ સંશોધકો સાથે સહયોગ કરી શકે અને ભૌતિકશાસ્ત્રના સૌથી ગહન પ્રશ્નોના જવાબ શોધી શકે.”
પ્રોફેસર જૈનની આ સિદ્ધિ માત્ર વ્યક્તિગત સન્માન નથી, પરંતુ ભારતીય વિજ્ઞાન જગત માટે પણ ગૌરવની ક્ષણ છે. ક્વાન્ટમ વિશ્વ અંગેની આપણી સમજણને નવી દિશા આપનાર તેમના યોગદાનને વિશ્વભરમાં માન્યતા મળી રહી છે.
Subscribe Deshwale on YouTube
