બધે વાત અવ્વલ એવું અને મારું હોમ ટાઉન સુરત વિશે લખું એટલું ઓછું. કયાંક ગયા હોવ અને જીજે – 5 દેખાય એટલે તરત બોલી પડાય અરે આ તો,મારા સુરતની ગાડી છે (ભલે પછી એ ગાડી પારકાની કેમ ના હોય પણ લાગણી થાય કે આપણી જ છે) ઓહોહો આ તો મારી આઈ મીન મારા શહેરની ગાડી છે). સુરતના હુરતીઓ ખાવા-પીવાના ભારે શોખીન. આ શહેર જે તેના ચમકતા હીરા, રંગબેરંગી કાપડ અને લજ્જતદાર ખાણીપીણી માટે જાણીતું છે, તેણે સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ 2024-25માં ભારતનું સૌથી સ્વચ્છ શહેરનો તાજ પહેર્યો છે, જેમાં તે ઈન્દોર સાથે પ્રથમ સ્થાને ઝળક્યું છે.
આ ઐતિહાસિક જીતની જાહેરાત 17 જુલાઈ, 2025ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુની હાજરીમાં યોજાયેલા ભવ્ય સમારોહમાં કરવામાં આવી. સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ, તેની નવમી આવૃત્તિમાં, વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેરી સ્વચ્છતા સર્વેક્ષણ છે, જે 4,242 શહેરોનું કચરા વ્યવસ્થાપન, સ્વચ્છતા અને નાગરિકોના અભિપ્રાયો જેવા 10 મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં મૂલ્યાંકન કરે છે. સુરતે તેની જીવંત સમુદાય ભાવના અને નવીન પ્રયાસો સાથે, 10 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરો માટે સુપર સ્વચ્છ લીગમાં પણ સ્થાન મેળવ્યું, જે દર્શાવે છે કે તે માત્ર વાણિજ્યનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ શહેરી સ્વચ્છતાનું ઝળહળતું ઉદાહરણ છે, જે આખા દેશને પ્રેરણા આપે છે.
ભારતના ટોપ 10 સૌથી સ્વચ્છ શહેરો (સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ 2024-25)
સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ 2024-25ની રેન્કિંગમાં ભારતના સૌથી સ્વચ્છ શહેરોની યાદીમાં સુરત અને ઈન્દોર સંયુક્ત રીતે પ્રથમ સ્થાને છે. નીચે ટોપ 10 શહેરોની યાદી છે, જે કચરા વ્યવસ્થાપન, સ્વચ્છતા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સમુદાયની ભાગીદારીના આધારે રેન્કિંગ મેળવી છે:
- સુરત, ગુજરાત – પ્રથમ (સંયુક્ત), વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી પહેલ અને ઘરે-ઘરે કચરો એકત્રીકરણમાં શ્રેષ્ઠ.
- ઈન્દોર, મધ્ય પ્રદેશ – પ્રથમ (સંયુક્ત), આઠ વર્ષથી સતત ઉત્કૃષ્ટ કચરા વિભાજન અને કમ્પોસ્ટિંગ સિસ્ટમ માટે.
- નવી મુંબઈ, મહારાષ્ટ્ર – ત્રીજું, આયોજિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને અસરકારક કચરા વ્યવસ્થાપન માટે.
- વિશાખાપટ્ટનમ, આંધ્ર પ્રદેશ – ચોથું, બીચ સફાઈ અને લીલી જગ્યાઓના વિકાસ માટે.
- ભોપાલ, મધ્ય પ્રદેશ – પાંચમું, સ્વચ્છતા સુધારણા અને જાહેર જાગૃતિ અભિયાનો માટે.
- વિજયવાડા, આંધ્ર પ્રદેશ – છઠ્ઠું, વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી પ્લાન્ટ અને ઘરે-ઘરે એકત્રીકરણથી પ્રગતિ.
- નવી દિલ્હી (NDMC વિસ્તાર), દિલ્હી – સાતમું, કડક જાળવણી શેડ્યૂલ અને કચરા વ્યવસ્થાપન માટે.
- તિરુપતિ, આંધ્ર પ્રદેશ – આઠમું, યાત્રાળુઓની ભીડ હોવા છતાં સ્વચ્છતા જાળવવા માટે.
- પુણે, મહારાષ્ટ્ર – નવમું, શહેરી વનીકરણ અને કચરા વ્યવસ્થાપન પહેલ માટે.
- મૈસુર, કર્ણાટક – દસમું, સતત કચરા વિભાજન અને ઇકો-ફ્રેન્ડલી નીતિઓ માટે.
સુરતે આ સન્માન કેમ મેળવ્યું?
સુરત સૌથી સ્વચ્છ શહેરનું બિરુદ તેની નવીન અને સમુદાય-કેન્દ્રિત સ્વચ્છતા અભિગમનો પુરાવો છે, જે 1994ના પ્લેગ અને 2006ના પૂર જેવી પડકારોમાંથી મેળવેલા પાઠ પરથી લીધેલી શીખ છે. હીરાના આ શહેરે મેળવેલી આ સફળતાનાં મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
- અદ્યતન કચરા વ્યવસ્થાપન: સુરતએ GPS-ટ્રેક્ડ કચરો એકત્રીકરણ ટ્રક, સ્માર્ટ બિન અને સ્માર્ટ અંડરગ્રાઉન્ડ વેસ્ટ કલેક્શન સિસ્ટમ જેવી અદ્યતન સિસ્ટમ લાગુ કરી છે, જેના માટે તેને 2019માં સ્માર્ટ અર્બનશન એવોર્ડ મળ્યો હતો. શહેરના તૃતીય સારવાર પ્લાન્ટ દરરોજ 125 મિલિયન લિટર ગંદા પાણીની પ્રક્રિયા કરે છે, જે ઔદ્યોગિક એકમોને પુરવઠો કરે છે, પર્યાવરણીય અસર ઘટાડે છે.
- ઘરે-ઘરે કચરો એકત્રીકરણ: સુરત એ ભારતનું એકમાત્ર શહેર છે જે રહેણાંક સોસાયટીઓને યોગ્ય કચરા નિકાલ માટે પ્રોત્સાહન આપે છે, જેના કારણે લગભગ સંપૂર્ણ ઘરે-ઘરે કચરો એકત્રીકરણ થાય છે. આથી ખુલ્લામાં કચરો ફેંકવાનું ઓછું થયું છે અને સ્ત્રોત પર કચરા વિભાજન વધ્યું છે.
- સમુદાયની ભાગીદારી: સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (SMC) એ નાગરિકોની સક્રિય ભાગીદારી દ્વારા સ્વચ્છતાની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર જેવા રાજ્યોમાંથી આવેલા સ્થળાંતરિતો સહિત રહેવાસીઓ સ્વચ્છ ભારત મિશન જેવા અભિયાનોથી પ્રેરાઈને સફાઈ ઝુંબેશમાં ભાગ લે છે.
- રાત્રીની સફાઈ: સુરતએ ગુજરાતમાં રાત્રીની શેરી સફાઈની શરૂઆત કરી, આધુનિક મશીનરીનો ઉપયોગ કરીને રસ્તાઓ અને જાહેર સ્થળોને નિર્મળ રાખ્યા. જાહેર શૌચાલયોની નિયમિત જાળવણી અને સ્ટ્રીટ ફૂડ કાર્ટ્સનું નિયમન સ્વચ્છતા વધારે છે.
- ટકાઉ પદ્ધતિઓ: વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સ, ગટરવ્યવસ્થા સારવાર અને પ્લાસ્ટિક કચરા નિકાલ ઘટાડવાની પહેલ સુરતને ટકાઉ શહેરી વિકાસના અગ્રણી બનાવે છે. રિસાયક્લિંગ અને કમ્પોસ્ટિંગ પર ધ્યાન સર્વેક્ષણની “વેસ્ટ ટુ વેલ્થ” થીમ સાથે સુસંગત છે.
- માન્યતા અને એવોર્ડ્સ: સુરતનું સતત ઉચ્ચ રેન્કિંગ—2020-2022માં બીજું, 2023માં પ્રથમ (ઈન્દોર સાથે)—અને ઈન્ડિયા ટુડે સફાઈગિરી એવોર્ડ 2019 જેવા સન્માનો તેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. X પરની પોસ્ટ્સમાં મેયર દક્ષેશ મવાણીએ સફાઈ કામદારો અને રહેવાસીઓને સ્વચ્છ શહેર 2025ની જીતનો શ્રેય આપ્યો.
સુરતની સ્વચ્છતાની સફર
એક સમયે સ્વચ્છતાની સમસ્યાઓથી પીડાતું સુરત 1994ના પ્લેગ બાદ બદલાયું. સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (SMC) એ રાત્રીની સફાઈ, ગંદા પાણીની સારવાર અને ડિજિટલ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ સહિત માનક પ્રક્રિયાઓ સ્થાપિત કરી, જેથી ભવિષ્યની આફતો ટળે. હીરાનું શહેરના 65 લાખથી વધુ લોકો, જેમાં હીરા અને કાપડ ઉદ્યોગોના કામદારોનો સમાવેશ થાય છે, તેમણે સ્વચ્છતાને પોતાના જીવનનો હિસ્સો બનાવ્યો. SMCની કડક એન્ટી-લિટરિંગ નીતિઓ અને ડિજિટલ ટ્રેકિંગે સુરતને ભારતનું સૌથી સ્વચ્છ શહેર બનાવવામાં મદદ કરી.
પ્રભાવ અને પ્રેરણા
સુરત સૌથી સ્વચ્છ શહેરની સિદ્ધિ, ઈન્દોર સાથે, શહેરી ભારત માટે એક ઉદાહરણ બની છે. ટેકનોલોજી (જેમ કે GPS સિસ્ટમ, સ્માર્ટ બિન), સમુદાયની ભાગીદારી અને ટકાઉ પદ્ધતિઓનું મિશ્રણ સુરતનું મોડેલ અન્ય શહેરો માટે અનુકરણીય છે. કેન્દ્રીય મંત્રી મનોહર લાલે જણાવ્યું કે સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ એ “જન આંદોલન” (લોકોની ચળવળ) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં સુરતની સફળતા અન્ય શહેરોને સ્વચ્છતાને પ્રાધાન્ય આપવા પ્રેરે છે. અંબાજી મંદિર, ડુમસ બીચ અને સરદાર પટેલ મ્યુઝિયમ જેવા આકર્ષણો નિર્મળ રહે છે, જે પર્યટકોને હીરાનું શહેર તરફ આકર્ષે છે, જે ઔદ્યોગિક વિકાસ અને પર્યાવરણીય સંભાળનું સંતુલન સાધે છે.
